Một ngày Chăm ở Phan Rang: tháp, gốm và dệt

Một ngày là đủ cho ba điểm Chăm ở Phan Rang, và thứ tự quan trọng hơn tốc độ. Po Klong Garai, cụm tháp trên đồi cách trung tâm khoảng 6 đến 7 km về phía tây, mở cửa lúc 07:30 theo giờ tôi lấy được từ một trang du lịch, và đẹp nhất trong giờ đầu tiên đó, trước cái nắng và trước những chuyến xe. Bàu Trúc, làng gốm cách đó khoảng 10 km về phía nam trên QL1, làm việc suốt buổi sáng. Mỹ Nghiệp, làng dệt cách thêm 2 km, cũng là nơi của buổi sáng ngày thường, nên nó đi thứ ba và bữa trưa lùi lại.

Vé chỉ có ở cụm tháp, con số 20.000 VND năm 2026 là của một trang du lịch. Ở hai làng chưa ai thu tiền tôi khi đi vào. Cái họ mong là bạn mua một món gì đó, và đó là cái giá phải chăng cho việc được đứng xem một nghề đang thiếu người trẻ.

Người Chăm ở Phan Rang là ai?

Đây là Panduranga, tiểu quốc cực nam của Champa xưa, và Wikipedia tiếng Việt truy tên gọi Phan Rang về đó. Người Chăm vẫn sống trong các làng trên đồng bằng này, và cụm tháp không phải phế tích: tháp được mở, tượng bên trong được tắm và mặc áo, và cả cộng đồng lên đồi trong màu trắng và màu rực rỡ mỗi mùa thu để làm lễ Katê. Đó là cái khung cho cả ngày. Bạn là khách trong một tôn giáo đang sống, không phải khách tham quan bảo tàng.

Dải bờ biển phía bắc là Kauthara, nơi ngôi tháp thờ nữ thần Po Nagar đứng trên Nha Trang; tôi đã để các mốc thời gian trong một lược sử Khánh Hòa. Người Chăm ở Phan Rang gọi bà là Po Inư Nưgar và giữ đền thờ bà ở Hữu Đức, nơi đoàn rước Katê xuất phát, còn người Việt tiếp nhận chính nữ thần ấy dưới tên Thiên Y A Na, vị được thờ ở Am Chúa. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, trên giấy tờ tất cả chỗ này là tỉnh Khánh Hòa, điều đó đổi địa chỉ chứ không đổi gì khác; bài về việc sáp nhập nói phần đó.

Po Klong Garai: thấy gì và tốn bao nhiêu

Ba ngọn tháp gạch trên Đồi Trầu, phường Đô Vinh, dựng vào cuối thế kỷ 13 đến đầu thế kỷ 14 và là cụm tháp Chăm còn nguyên vẹn nhất nước. Tháp chính giữ chiếc mukhalinga tượng trưng cho chính vua Po Klong Garai. Cụm tháp được xếp hạng di tích quốc gia năm 1979, nâng lên di tích quốc gia đặc biệt ngày 22 tháng 12 năm 2016, và hai hiện vật ở đây được công nhận bảo vật quốc gia vào tháng 1 năm 2024.

Công trình	Chiều cao	Ghi chú
Tháp chính (kalan)	20,5 m	Nơi thờ, bên trong có mukhalinga của vua
Tháp Lửa	9,31 m	Công trình phụ có mái
Tháp Cổng	8,56 m	Lối vào ở phía đông

Không trang chính thức nào tôi tìm được có ghi giá. Một trang du lịch năm 2026 ghi 20.000 VND cho người lớn và 10.000 cho trẻ em, xe điện lên đồi 25.000 VND khứ hồi, giờ mở cửa 07:30 đến 17:30 hằng ngày, địa chỉ 52e đường Bác Ái, phường Đô Vinh. Đồi thấp nên tôi đi bộ. Đồi cũng không có bóng mát, đó là lý do thứ hai để có mặt lúc mở cửa. Che vai và đầu gối, nói nhỏ khi ở trong kalan, và nếu đang có nghi lễ thì đứng lùi ra xa và hạ máy ảnh xuống cho đến khi xong.

Katê vào lúc nào, và có nên đi đúng dịp đó?

Katê là lễ hội lớn nhất của người Chăm Bà la môn và là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ ngày 20 tháng 6 năm 2017. Lễ mở vào ngày đầu của tháng 7 theo lịch Chăm, rơi vào khoảng cuối tháng 9 đến cuối tháng 10: ngày 2 tháng 10 năm 2024, khi lễ chính ở Po Klong Garai rước y trang của vua lên đồi rồi ba ngày hội trong các làng nối theo, và ngày 21 tháng 10 năm 2025. Năm đó y trang nữ thần được rước từ Hữu Đức về Hậu Sanh ngày 20 tháng 10, tháp mở vào khoảng 08:30 đến 09:00 ngày 21 sau khi bắt đầu lúc khoảng 07:00, tháp Po Rome đến lượt ngày 22, còn các làng và các gia đình giữ ngày 23 đến 25 tháng 10. Các nghi thức là rước y trang, mở cửa tháp, rồi tắm và mặc áo cho tượng, trong tiếng trống Ghi Năng, trống Paranưng và kèn Saranai.

Ngày của năm 2026 thì đến giữa tháng 9 năm 2026 tôi vẫn không tìm thấy nơi nào công bố; theo quy tắc lịch thì sẽ rơi vào tháng 10, và sở văn hóa của tỉnh thường công bố kế hoạch trước đó vài tuần. Nếu đi đúng ngày, hãy có mặt trên đồi trước 07:00, vì đến giữa buổi sáng là chật kín. Nếu bạn muốn xem hơn là muốn chen, đoàn rước hôm trước là chỗ nhìn rõ hơn và là chỗ dễ làm một người ngoài biết giữ ý hơn.

Bàu Trúc: gốm không có bàn xoay

Cách Phan Rang khoảng 10 km về phía nam trên QL1, ngay qua ngã tư Phước Dân, nay thuộc xã Ninh Phước. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam gọi đây là một trong những làng gốm cổ nhất Đông Nam Á, truy nghề về Po Klong Chan, và đếm hơn 500 hộ với khoảng 85 phần trăm làm gốm; tôi đã gặp những con số thấp hơn ở chỗ khác và không dám nói con số nào đúng.

Kỹ thuật mới là lý do để đến. Không có bàn xoay. Đất, trộn với cát mịn lấy từ sông Quao, đặt trên một cái bệ cố định, còn người thợ đi giật lùi vòng quanh nó, tạo hình bằng hai bàn tay, một vòng tre và vỏ sò. Sản phẩm được nung lộ thiên 12 đến 14 tiếng qua đêm rồi chà nước chiết từ vỏ hạt điều khi còn nóng, cho ra mặt gốm nâu đỏ với những vệt khói đen. Tối ngày 29 tháng 11 năm 2022, UNESCO ghi danh nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, và chữ khẩn cấp ở đây là chữ thật: người làm nghề đang già đi và ít người trẻ nối nghề.

Bạn có thể đứng xem ở các xưởng và ở nhà hợp tác xã, và có thể tự nặn thử một món với một người thợ cầm tay chỉ. Tôi không tìm được mức giá công bố nào cho một buổi như vậy, nên hãy hỏi trước. Một mô hình du lịch cộng đồng với chợ gốm và biểu diễn Chăm đang được chuẩn bị vào tháng 10 năm 2025; tôi chưa thấy nó chạy và không nói được là nó đã mở hay chưa. Hãy mua một món gốm. Đó mới là chuyện chính.

Ghi chép tại chỗ: người thợ không xoay cái nồi; bà xoay chính mình, hết vòng chậm này đến vòng chậm khác, và cái nồi lớn dần giữa gian nhà như thể tự nó chọn lấy hình. Tôi mất một lúc mới nhận ra chỗ lạ: không có gì chuyển động ngoài bà ấy.

Mỹ Nghiệp: những khung dệt

Cách Bàu Trúc hai ki lô mét, cách trung tâm Phan Rang khoảng 12 km, thuộc thị trấn Phước Dân cũ, là làng thổ cẩm đi cùng cặp với làng gốm. Truyền thuyết Chăm đặt nghề này từ thế kỷ 6 và gắn công cho nữ thần Po Yang Inu Nagar; lần phục hồi thời nay thì có mốc rõ hơn, năm 1992, khi bà Thuận Thị Trụ lập xưởng Inrahani. Mọi khâu vẫn làm trên khung gỗ, từ tách và ngâm bông, qua nhuộm, kéo sợi và chải, đến dệt, và một tấm vải truyền thống mất hai đến ba ngày. Sở văn hóa tỉnh đã đề nghị đưa nghề vào danh mục di sản quốc gia năm 2017.

Khách đến xem, nghe kể, và có thể thử vài đường thoi hoặc dệt một món nhỏ mang về. Các trang du lịch nói vào cửa miễn phí và làng mở từ 07:00 đến 17:00, điều tôi chưa xác nhận được trên trang chính thức nào; chưa ai thu tiền tôi khi đi vào. Sáng ngày thường là lúc khung dệt chạy. Tôi không tìm thấy bảng giá công bố cho vải, nên hãy hỏi ngay tại khung.

Đi lại giữa ba điểm thế nào?

Điểm	Từ trung tâm Phan Rang	Nguồn
Po Klong Garai	Khoảng 6 đến 7 km về phía tây, ngay cạnh đường đi Đà Lạt	Wikipedia tiếng Việt, một trang du lịch
Bàu Trúc	Khoảng 10 km về phía nam trên QL1	Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam
Mỹ Nghiệp	Khoảng 12 km về phía nam, cách Bàu Trúc 2 km	VietnamPlus
Phan Rang từ Nha Trang	95 km theo QL1	Wikipedia tiếng Việt

Xe máy làm cho cả ngày đơn giản: tháp trước, vòng lại qua trung tâm, xuôi QL1 về phía nam đến hai làng. Không có xe máy thì taxi từ trung tâm ra hai làng rồi quay lại là cách thực tế. Từ Nha Trang là 95 km mỗi chiều, một chuyến trong ngày khá dài; tôi ngủ ở Ninh Chử và đi từ đó. Ăn xen giữa các chặng: bánh căn, món mà VnExpress gọi là món Chăm của Phan Rang, là bữa sáng nên ăn trước khi lên tháp, còn bài về món ăn xứ khô hạn có thịt cừu và thịt dê cho buổi tối.

Nếu là tôi thì tôi sẽ làm thế này

1. Ngủ ở Ninh Chử hoặc trong Phan Rang. Bánh căn trong phố lúc trời vừa sáng.
2. Po Klong Garai lúc 07:30 khi mở cửa. Đi bộ lên; một tiếng là đủ, lâu hơn nếu bạn ngồi lại.
3. Vòng lại qua trung tâm rồi xuôi QL1 về Bàu Trúc vào cuối buổi sáng, lúc đang nặn và đang nung. Xem, thử, mua.
4. Mỹ Nghiệp, cách 2 km, để xem khung dệt. Hỏi trước khi chụp bất cứ ai đang làm việc.
5. Ăn trưa muộn ở Phan Rang, rồi các vườn nho hoặc biển Ninh Chử cho phần còn lại của buổi chiều.

Nếu bạn đi vào tháng 10, hãy xem kế hoạch Katê trước đó một tuần; nếu rơi đúng ngày lễ, hãy lên đồi trước bảy giờ và nhường cụm tháp cho những người nó thuộc về.