Khánh Hòa từng là đất Chăm mang tên Kauthara, thành đất Việt năm 1653, được đặt tên Khánh Hòa năm 1832, lần lượt được ba lực lượng hải quân lấy làm căn cứ, nhập với Phú Yên từ 1975 đến 1989 và nhận Ninh Thuận vào năm 2025. Mười hai cái mốc, mỗi mốc kèm một chỗ mà ngay tuần này bạn có thể đứng vào, từ tháp Po Nagar tới khu tưởng niệm Gạc Ma.
Khánh Hòa từng là đất Chăm mang tên Kauthara, thành đất Việt năm 1653, được đặt tên Khánh Hòa năm 1832, lần lượt được ba lực lượng hải quân lấy làm căn cứ, nhập với Phú Yên từ 1975 đến 1989, và nhận Ninh Thuận vào năm 2025. Đó là bản ngắn.
Bản dài hơn nằm ở dưới: các mốc thời gian, mỗi mốc kèm một chỗ mà ngay tuần này bạn có thể đứng vào, từ tháp Po Nagar trên sông ở Nha Trang tới những cửa thành ở Diên Khánh, mộ Yersin ở Suối Dầu, cái vịnh ở Cam Ranh và khu tưởng niệm Gạc Ma trên đường ra sân bay. Tôi có xen vào giữa những phản ứng của riêng mình, vì một danh sách ngày tháng không phải là lý do để đi đâu cả.
Dải bờ biển quanh Nha Trang là Kauthara, một tiểu quốc của Chăm Pa, và ngôi đền thờ nữ thần Yan Po Nagar của nó đứng trên đồi Cù Lao phía trên cửa sông Cái. Đền được lập trước năm 781: tấm bia năm ấy ghi vua Satyavarman trùng tu lại một ngôi đền bị một trận cướp phá tàn phá, linga được dựng lại năm 784, một pho tượng vàng bị lấy mất năm 950 và được thay bằng tượng đá năm 965, còn việc xây cất thì kéo sang tận thế kỷ 13. Tháp chính cao chừng 25 m. Khi người Việt vào dải bờ này hồi thế kỷ 17, họ tiếp nhận luôn nữ thần ấy dưới tên Thiên Y Thánh Mẫu, và các ngọn tháp chưa bao giờ thôi là một ngôi đền: vé vào năm 2026 là 30.000 VND một người lớn và 15.000 VND một trẻ em, lễ hội diễn ra từ ngày 20 đến ngày 23 tháng 3 âm lịch (26 đến 29 tháng 4 năm 2027), và tấm ảnh đẹp nhất là chụp từ cầu Xóm Bóng.
Bản thân người Chăm nay ở phần lớn phía nam tỉnh, quanh Phan Rang, nơi cụm tháp Po Klong Garai dựng cuối thế kỷ 13 đầu thế kỷ 14 là cụm tháp còn nguyên vẹn nhất Việt Nam, và lễ hội Katê khai mạc vào ngày đầu tháng 7 lịch Chăm, tức 20 và 21 tháng 10 năm 2025. Một ngày Chăm ở Phan Rang là nửa sau của chương này.
Trong gần hai thế kỷ, đèo Cả, chỗ Quốc lộ 1 vượt núi ở phía bắc Đại Lãnh, là ranh giới giữa Đại Việt và Chăm Pa, từ năm 1471 đến năm 1653. Năm 1653, chúa Nguyễn Phúc Tần sai Hùng Lộc đem 3.000 quân vào nam và lập dinh Thái Khang, gồm hai phủ Thái Khang và Diên Ninh. Rồi các tên gọi xáo lên theo đúng cái cách tên gọi ở đây vẫn xáo: Bình Khang từ năm 1690, Bình Hòa từ năm 1803, và Khánh Hòa dưới triều Minh Mạng năm 1832, hoặc năm 1831 theo một số ghi chép. Hãy đứng trên con đường đèo cũ, con đường mà xe máy vẫn phải đi vì bị cấm vào hầm mở năm 2017, và bạn đang đứng ngay trên cái ranh giới ấy.
Năm 1793, Nguyễn Ánh, người sau này là Gia Long, đánh bại Tây Sơn ở Diên Khánh và xây ở đó một tòa thành kiểu Vauban, cách Nha Trang 10 km về phía tây, ngay cạnh Quốc lộ 1: chừng 36.000 m2 bên trong một vòng tường đắp đất dài 2.693 m, cao chừng 3,5 m, một cái hào sâu 3 đến 5 m và rộng 20 đến 30 m, cùng sáu cửa thành, trong đó bốn cửa còn lại sau khi cửa Tả và cửa Hữu bị bịt năm 1823. Đây là tỉnh lỵ từ năm 1802 đến năm 1945 và là di tích quốc gia từ năm 1988. Đợt trùng tu khởi động đầu năm 2025 mới xong chừng 75 phần trăm vào tháng 9 năm 2026, hào đã nạo vét xong và các cửa đã làm xong, với mốc đặt ra là ngày 31 tháng 10 năm 2026, nên hãy tính tới chuyện có công trường. Các cửa thành đứng ngay trên đường phố của thị trấn và không mất tiền; một buổi chiều ở thành cổ Diên Khánh là vòng đi bộ ấy.
Cách đó vài cây số về phía bắc, Am Chúa trên đồi Đại An là nơi mà truyền thuyết địa phương, được chép trên một tấm bia năm 1856 ở cụm tháp, nói rằng nữ thần đã sống thời thơ ấu. Lễ hội ở đó diễn ra từ mùng 1 đến mùng 3 tháng 3 âm lịch, tức 17 đến 19 tháng 4 năm 2026, và nó giữ được nhiều nghi lễ xưa hơn bất cứ lễ hội nào khác trong tỉnh.
Alexandre Yersin rời hãng tàu và về sống ở xóm chài Xóm Cồn tại Nha Trang năm 1891. Ông phân lập trực khuẩn dịch hạch ở Hồng Kông tháng 6 năm 1894, dựng một phòng thí nghiệm huyết thanh ở Nha Trang năm 1895, nơi trở thành một chi nhánh của Viện Pasteur năm 1905, mua đất ở Suối Dầu năm 1896 để lập trại chăn nuôi trồng trọt, và năm 1915 lập một trạm nghiên cứu ở độ cao chừng 1.500 m trên Hòn Bà, nơi tỉnh đã dựng lại ngôi nhà gỗ của ông. Ông mất tại nhà ngày 1 tháng 3 năm 1943 và được chôn ở Suối Dầu theo đúng ý nguyện, nơi ngôi mộ được giữ gìn cùng một cái am nhỏ.
Bảo tàng của ông nằm ở tầng hai Viện Pasteur tại 6-8-10 Trần Phú, 20.000 VND trong năm 2026, mở buổi sáng từ thứ hai đến thứ bảy và buổi chiều các ngày thường, nghỉ giờ trưa và cả ngày chủ nhật, đó là chuyến đi hụt phổ biến nhất trong thành phố này. Còn ngọn núi thì nằm trong Hòn Bà, ngọn núi nơi trời trở lạnh.
Vịnh Cam Ranh, dài chừng 32 km và sâu 18 đến 30 m, là lý do người ta tranh nhau cái tỉnh này. Hải quân Pháp từng dùng nó; hải quân Nhật lấy nó làm bàn đạp cho các cuộc đổ bộ vào Mã Lai và Borneo trong hai năm 1941 và 1942, còn tháng 1 năm 1945 một lực lượng đặc nhiệm Mỹ đã phá hủy gần hết những gì người Nhật dựng lên ở đó. Sau sự kiện Vũng Rô tháng 2 năm 1965, Hoa Kỳ biến cái vịnh thành một căn cứ lớn, làm xong một đường băng 10.000 ft chỉ trong chừng 50 ngày, tới tháng 10 năm 1965, rồi bàn giao cho Việt Nam Cộng hòa vào tháng 5 năm 1972.
Ninh Hòa, Nha Trang và Cam Ranh được giải phóng vào các ngày 1, 2 và 3 tháng 4 năm 1975. Ngày 2 tháng 4 là ngày giải phóng tỉnh, được kỷ niệm ở quảng trường mang chính cái tên ấy trên bờ biển Nha Trang, nơi chừng 70.000 người đã tới dự lễ kỷ niệm 50 năm ngày 2 tháng 4 năm 2025. Từ năm 1975 đến ngày 30 tháng 6 năm 1989, tỉnh nhập với Phú Yên thành Phú Khánh.
Liên Xô ký hợp đồng thuê cái vịnh 25 năm vào năm 1979 và tới năm 1987 đã biến nó thành căn cứ hải quân ở nước ngoài lớn nhất của mình; Nga rút hết vào ngày 2 tháng 5 năm 2002. Ngày 14 tháng 3 năm 1988, 64 chiến sĩ hải quân Việt Nam hy sinh khi giữ đá Gạc Ma thuộc quần đảo Trường Sa, quần đảo mà tỉnh quản lý với tư cách một huyện từ ngày 28 tháng 12 năm 1982 và với tư cách một đặc khu từ ngày 1 tháng 7 năm 2025. Khu tưởng niệm các anh đứng trên đường ra sân bay ở Bãi Dài, khánh thành ngày 15 tháng 7 năm 2017 và vào cửa không mất tiền, có một gian trưng bày ngầm và những ngôi mộ gió mang đủ 64 cái tên; một bảo tàng Trường Sa đã khởi công ngay bên cạnh ngày 29 tháng 4 năm 2026, dự kiến xong vào đầu năm 2028.
Cái vịnh bây giờ là căn cứ chính của Hải quân nhân dân Việt Nam. Cảng quốc tế Cam Ranh mở đón tàu chiến nước ngoài ngày 8 tháng 3 năm 2016, và từ ngày 1 tháng 1 năm 2025, việc chụp ảnh hay quay phim công trình quốc phòng và khu quân sự là chuyện của pháp luật hình sự, nên lịch sử ở đây được đọc từ trên bờ. Khu tưởng niệm Gạc Ma và Trường Sa là chuyến đi ấy.
Hòn Mun thành khu bảo tồn biển đầu tiên của Việt Nam năm 2001, vịnh Nha Trang gia nhập Câu lạc bộ các vịnh đẹp nhất thế giới năm 2003 với tư cách thành viên thứ 29, và Cam Ranh thành thành phố ngày 23 tháng 12 năm 2010. Rồi hình dạng lại đổi lần nữa. Ngày 1 tháng 7 năm 2025, Ninh Thuận nhập vào Khánh Hòa, cấp huyện và các thành phố thuộc tỉnh bị bỏ, và tỉnh thành 65 đơn vị cấp xã: 48 xã, 16 phường và đặc khu Trường Sa. Ngày 4 tháng 6 năm 2026, tỉnh yêu cầu dừng mọi tour ra Bình Ba và Bình Hưng, vì hai đảo nằm trong vành đai an ninh của căn cứ. Cuộc xáo trộn năm 2025 và những hòn đảo bạn vẫn còn tới được đưa câu chuyện tới tận tháng này.
| Mốc | Chuyện gì | Đứng ở đâu |
|---|---|---|
| Trước năm 781 | Po Nagar được lập; tấm bia năm 781 | Tháp Po Nagar, Nha Trang |
| Cuối thế kỷ 13 đầu thế kỷ 14 | Po Klong Garai được dựng | Phường Đô Vinh, Phan Rang |
| 1471 đến 1653 | Đèo Cả là ranh giới Đại Việt và Chăm Pa | Đường đèo cũ phía trên Đại Lãnh |
| 1653 | 3.000 quân của Hùng Lộc; dinh Thái Khang | Diên Khánh |
| 1793 | Tòa thành được xây | Bốn cửa thành, Diên Khánh |
| 1832 | Đặt tên Khánh Hòa dưới triều Minh Mạng | Bất cứ chỗ nào có tấm biển |
| 1891 đến 1943 | Yersin ở Nha Trang | Viện Pasteur, Suối Dầu, Hòn Bà |
| 1965 đến 1972 | Căn cứ Mỹ ở Cam Ranh | Bãi Dài và cái vịnh |
| Ngày 2 tháng 4 năm 1975 | Ngày giải phóng | Quảng trường 2 Tháng 4, Nha Trang |
| Ngày 14 tháng 3 năm 1988 | Gạc Ma | Khu tưởng niệm Gạc Ma, Bãi Dài |
| Ngày 2 tháng 5 năm 2002 | Nga rời khỏi vịnh | Bờ biển Ba Ngòi |
| Ngày 1 tháng 7 năm 2025 | Ninh Thuận nhập vào; bỏ cấp huyện | Khắp nơi |
Trong một ngày tính từ Nha Trang: Po Nagar trước 08:30 để đi trước mấy chiếc xe khách, bảo tàng Yersin trước lúc nó đóng cửa 11:30, những cửa thành ở Diên Khánh trong ánh chiều, và Quảng trường 2 Tháng 4 lúc chạng vạng. Trên đường ra sân bay, một tiếng ở khu tưởng niệm Gạc Ma, ngồi yên trong gian ngầm. Nếu có thêm một đêm ở phía nam, Po Klong Garai vào sáng sớm và, nếu đang là cuối tháng 10, thì đoàn rước Katê vào hôm trước đó. Hãy đi theo đúng thứ tự ấy, vì đó là thứ tự mà cái tỉnh này đã diễn ra.
Ngôi đền được lập trước năm 781: tấm bia năm ấy ghi vua Satyavarman trùng tu lại sau một trận cướp phá, và việc xây cất còn kéo sang thế kỷ 13. Tháp chính cao chừng 25 m. Vé vào là 30.000 VND một người lớn trong năm 2026, và đây vẫn là một ngôi đền đang thờ tự.
Năm 1653, khi chúa Nguyễn Phúc Tần sai Hùng Lộc đem 3.000 quân vào nam và lập dinh Thái Khang. Tên đổi thành Bình Khang năm 1690, Bình Hòa năm 1803 và Khánh Hòa dưới triều Minh Mạng năm 1832, hoặc năm 1831 theo một số ghi chép.
Nhà vi khuẩn học Thụy Sĩ gốc Pháp đã phân lập trực khuẩn dịch hạch ở Hồng Kông tháng 6 năm 1894, định cư ở Nha Trang năm 1891 và mất tại đây ngày 1 tháng 3 năm 1943. Bảo tàng của ông ở Viện Pasteur, 6-8-10 Trần Phú, 20.000 VND năm 2026, mở buổi sáng thứ hai đến thứ bảy; mộ ông ở Suối Dầu.
Không. Cam Ranh là căn cứ chính của Hải quân nhân dân Việt Nam, và từ ngày 1 tháng 1 năm 2025, việc chụp ảnh hay quay phim công trình quốc phòng và khu quân sự bị pháp luật cấm. Khu tưởng niệm Gạc Ma ở Bãi Dài, vào cửa không mất tiền, là bộ mặt công khai của lịch sử cái vịnh này.
Các cửa thành nằm trên đường phố công cộng nên bạn nhìn thấy được, nhưng đợt trùng tu khởi động đầu năm 2025 mới xong chừng 75 phần trăm vào tháng 9 năm 2026, với mốc hoàn thành là ngày 31 tháng 10 năm 2026. Hãy tính tới chuyện còn công trường và còn những đoạn bị rào.
Đọc ngày 15 tháng 9, 2026. Giá cả, giờ giấc và quy định đều thay đổi; đây là những trang mà các con số được lấy ra từ đó.
Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Ninh Thuận là phần phía nam của Khánh Hòa, không còn huyện và không còn thành phố thuộc tỉnh, và 194 xã, phường, thị trấn thành 65. Đường phố giữ nguyên tên và số nhà, biển 79 và 85 đều có giá trị, địa chỉ cũ vẫn dùng được. Đây là trang giữ cho ngày tháng và tên phường mới khỏi lẫn.
Tính tới tháng 9 năm 2026, bạn có thể ra Hòn Tằm, Hòn Miễu, Hòn Một, Đảo Khỉ, Điệp Sơn, và ra Hòn Ông nếu là khách của khu resort. Bình Ba và Bình Hưng đóng với mọi hoạt động du lịch theo văn bản của tỉnh ngày 4 tháng 6 năm 2026, còn việc bơi và lặn trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của Hòn Mun vẫn bị tạm dừng theo các bản tin tháng 5 năm 2026.
Người Raglai chiếm 49 phần trăm dân Khánh Vĩnh theo tổng điều tra năm 2009 và 73,4 phần trăm dân Khánh Sơn năm 2024. Khánh Vĩnh chưa có làng du lịch cộng đồng nào, mới chỉ có kế hoạch; cái bạn thăm được là chương trình biểu diễn ở Yang Bay, các vườn bưởi và, bên kia núi ở Khánh Sơn, làng nhà dài Hòn Dung ra mắt tháng 6 năm 2025. Các quy tắc ứng xử ở đây là của riêng tôi.
Vân Phong là vịnh lớn nhất Khánh Hòa và cũng là vịnh ít người tới nhất: 150.000 ha giữa mũi Hòn Khói và dải cát Hòn Gốm, cách Nha Trang 60 km về phía bắc, cửa vịnh rộng 17 km, sâu 20 đến 27 m. Độ sâu kéo về đây một cái cảng chưa bao giờ được xây; sự kín gió giữ chừng 35.000 lồng tôm hùm. Với một người tới chơi, nó nghĩa là Điệp Sơn, Mũi Đôi, Hòn Ông và Dốc Lết.
