Hòn Bà: ngọn núi nơi Khánh Hòa trở lạnh

Hòn Bà là nơi lạnh nhất Khánh Hòa mà bạn tới được trong một buổi sáng: một đỉnh núi cao 1.578 m, cách Nha Trang chừng 30 km đường chim bay và chừng 60 km đường bộ, nơi Tuổi Trẻ đo được 17 đến 20 độ trên đỉnh vào tháng 6 năm 2024 trong lúc dưới bờ biển đang ba mươi mấy độ. Trên đỉnh là một ngôi nhà gỗ dựng lại, nơi Alexandre Yersin đã điều hành một trạm nghiên cứu từ năm 1915.

Cái bẫy nằm ở chuyện đi vào. Từ khi một đề án thí điểm mở ra vào dịp Tết 2024, khách lên đỉnh theo một tour do công ty lữ hành, hiệp hội du lịch tỉnh hoặc ban quản lý khu bảo tồn tổ chức, chứ không tự đi, và tôi không tìm được lấy một thông báo đã công bố nào từ năm 2025 hay 2026 về việc con đường 37 km lên đỉnh đang mở, đang đóng hay đang bị hạn chế. Tôi đã lên đó một lần, đi theo đoàn, trong mùa khô năm 2025. Mọi thứ dưới đây hoặc là từ ngày hôm ấy, hoặc là từ một nguồn có ghi ngày.

Trên đó có gì?

Khu bảo tồn được thành lập ngày 15 tháng 12 năm 2005 và rộng 20.978,3 ha, trải trên bốn huyện cũ gặp nhau tại đỉnh: Khánh Vĩnh, Khánh Sơn, Cam Lâm và Diên Khánh. Wikipedia đếm được 592 loài thực vật bậc cao có mạch và 255 loài động vật, còn rừng thì đổi dần khi bạn leo, từ cây bụi khô phía trên hồ chứa Suối Dầu lên tới rừng ẩm đầy rêu gần đỉnh, với mây nằm ngay trong đó.

Ngôi nhà của Yersin là lý do phần lớn người ta lên. Ông lập trạm từ năm 1915 ở độ cao khoảng 1.500 m để trồng canh ki na và các cây thuốc khác, và tỉnh đã dựng lại ngôi nhà gỗ của ông trên nền móng cũ: ảnh và tài liệu ở tầng trệt, bàn làm việc, ghế gỗ và giường của ông ở tầng trên. Vào tháng 2 năm 2024, Tuổi Trẻ đưa tin ngôi nhà đang được trùng tu thành di tích lịch sử cấp quốc gia. Nó nhỏ, và nó chính là toàn bộ câu chuyện; ở đó không có quán cà phê, không có đài ngắm cảnh, không có gì để mua.

Lạnh cỡ nào, và ẩm cỡ nào?

Lạnh đủ để cả đoàn tôi đều đã mặc áo khoác khi lên tới đỉnh, còn tôi thì ước gì mang theo găng. Con số duy nhất tôi tin là 17 đến 20 độ trên đỉnh của Tuổi Trẻ vào tháng 6 năm 2024, tháng nóng nhất dưới bờ biển; các trang du lịch nêu những khoảng tương tự, nhưng không cái nào trong số đó đến từ một trạm khí tượng, nên tôi sẽ không nhắc lại chúng như một dữ kiện. Wikipedia gọi khu bảo tồn là mát và ẩm quanh năm, còn người ở đây gọi nó là Đà Lạt thứ hai, điều đó đúng với nhiệt độ và hào phóng với mọi thứ khác.

Ẩm là câu hỏi khó hơn. Ngọn núi nằm trong lưu vực sông Cái, nơi nhận 73 phần trăm lượng dòng chảy cả năm trong khoảng tháng 10 đến tháng 12, và một trang lữ hành nói thẳng là hãy tránh tháng 10 và tháng 11. Bài về tỉnh theo từng tháng có các số liệu mưa ở vùng ven biển; hãy cộng thêm mây vào bất cứ điều gì bài đó nói, vì đỉnh núi đã chìm trong sương mù từ giữa buổi sáng của một ngày mà dưới hồ chứa thì quang đãng.

	Con số	Nguồn
Đỉnh	1.578 m	Wikipedia tiếng Việt
Khu bảo tồn	20.978,3 ha, thành lập ngày 15 tháng 12 năm 2005	Wikipedia tiếng Việt
Trạm của Yersin	từ năm 1915, ở khoảng 1.500 m	Wikipedia tiếng Việt
Đường lên đỉnh	37 km tính từ Suối Dầu	Wikipedia tiếng Việt
Khoảng cách từ Nha Trang	chừng 60 km đường bộ, chừng 30 km đường chim bay	Wikipedia tiếng Việt
Nhiệt độ trên đỉnh	17 đến 20 độ, tháng 6 năm 2024	Tuổi Trẻ
Phí vào cửa	30.000 VND một người, trang lữ hành không đề ngày	alphatravels.vn

Có tự chạy xe lên được không?

Không, theo những quy định tôi tìm được. Dịp Tết 2024, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh cùng ban quản lý khu bảo tồn mở một đợt thí điểm, trong đó khách phải lên đỉnh theo các tour do công ty lữ hành hoặc hiệp hội du lịch tổ chức chứ không tự đi, với việc đánh giá phải xong trước ngày 15 tháng 5 năm 2024. Tháng 6 năm 2024, Tuổi Trẻ đưa tin việc đăng ký đi qua các hội viên của Hiệp hội Du lịch Khánh Hòa, qua một công ty tên Kong Forest chạy xe buýt mui trần lên núi, hoặc qua chính ban quản lý. Các mục tiêu tỉnh đặt ra cho năm 2029 là hơn 10.000 lượt khách một năm, trong đó 1.000 lượt khách quốc tế, với hơn 30 phần trăm ở lại qua đêm.

Sau tháng 6 năm 2024 thì chuyện gì đã xảy ra không nằm trong bất cứ trang nào tôi tải về được, và tôi thà nói vậy còn hơn đoán. Chính buổi tôi lên đó, đi theo đoàn vào mùa khô năm 2025, cho thấy cách đi theo tour khi ấy vẫn chạy và con đường sáng hôm đó vẫn mở; nó không nói gì về tuần này. Không trang nào tôi tải về từ năm 2025 hay 2026 nhắc tới một lần đóng cửa, một lần mở lại, giờ mở cửa, hay một thay đổi nào của cái quy định chỉ đi theo tour. Mức phí tôi thấy được nêu là 30.000 VND một người, từ một trang lữ hành không đề ngày, và tôi chưa bao giờ tìm thấy nó trên một trang chính thức. Trước khi bạn dựng cả một ngày quanh cái đỉnh núi này, hãy hỏi một đơn vị lữ hành ở Nha Trang xem tuần đó con đường có mở hay không.

Con đường chạy thế nào?

Bạn rẽ vào phía trong, tách khỏi Quốc lộ 1 ở Suối Dầu thuộc Cam Lâm cũ, rồi theo con đường lên đỉnh qua 37 km cua tay áo. Một công ty lữ hành tính đoạn leo mất khoảng một tiếng; ngồi trên xe buýt tour thì thấy lâu hơn, vì tài xế chạy chậm ở từng khúc cua và mây thì kéo vào gần đỉnh. Hồ chứa Suối Dầu ở phía dưới là một hồ thủy lợi, người ta ra đó cắm trại và ăn uống ngoài trời, và đó là phần tôi quay lại bằng chính chiếc xe của mình: bạn chạy được tới hồ và tới mộ Yersin gần đó mà không cần tour, và tôi đã chạy, vào những sáng ngày thường vắng vẻ.

Bản thân Yersin là nửa còn lại của câu chuyện. Ông định cư ở Nha Trang năm 1891, mua đất ở Suối Dầu năm 1896 (Wikipedia tiếng Anh ghi việc nhượng đất là năm 1897), dựng trạm Hòn Bà năm 1915, mất ở Nha Trang ngày 1 tháng 3 năm 1943 và được chôn cất ở Suối Dầu đúng như ông đã dặn. Lịch sử ngắn của Khánh Hòa xếp ông vào đúng chỗ giữa mọi thứ còn lại. Bảo tàng đặt trong phòng làm việc cũ của ông tại Viện Pasteur trên đường Trần Phú, 20.000 VND trong năm 2026 và đóng cửa giờ nghỉ trưa, chiều thứ bảy và cả ngày chủ nhật, là chỗ để bắt đầu nếu bạn không kiếm được một chuyến tour.

So với đèo Khánh Lê thì thế nào?

Hòn Bà là cái ngày nhỏ hơn, lạnh hơn, yên hơn. Đèo Khánh Lê lên Đà Lạt leo lên khoảng 1.700 m trên một quốc lộ mà bạn tự chạy được bất cứ khi nào nó mở; còn Hòn Bà là một con đường cụt dẫn tới một ngôi nhà nằm trong mây, kèm một chiếc xe buýt tour và một cái quy định. Nếu bạn có một ngày cho núi và bạn muốn chạy xe, hãy chọn con đèo. Nếu bạn muốn đứng ở một nơi cho cảm giác như một đất nước khác cách bãi biển hai tiếng, và bạn kiếm được một chuyến tour, hãy chọn Hòn Bà.

Ghi chép tại chỗ: con đường ra hồ chứa ở Suối Dầu có ly cà phê cuối cùng. Sau đó thì chẳng còn gì cho tới ngôi nhà trên đỉnh, mà ngôi nhà thì không bán thứ gì. Hãy ăn trước khi lên, và mang theo nước; cái lạnh làm bạn quên uống.

Tôi sẽ làm gì

1. Gọi điện hoặc nhắn cho một đơn vị lữ hành ở Nha Trang và hỏi hai điều: tuần này con đường lên đỉnh có mở không, và ngày nào thì xe chạy. Đừng chạy xe tới Suối Dầu với ý định tự mình lên.
2. Chọn một ngày thường trong mùa khô, tháng 1 đến tháng 4 nếu được, và đi sớm; hôm tôi lên thì tới giữa buổi sáng mây đã phủ đỉnh.
3. Mang áo khoác, găng tay, một lớp áo chống mưa và nước. Con số 17 đến 20 độ của Tuổi Trẻ là số của mùa hè, còn sáng mùa đông sẽ lạnh hơn.
4. Trên đường, hãy ghé hồ chứa Suối Dầu và mộ Yersin; cả hai đều tới được bằng chính xe của bạn, không cần tour.
5. Nếu không có tour nào chạy, hãy đi bảo tàng Yersin trong thành phố và chạy con đường ra hồ chứa để ngắm rừng, rồi để dành cái đỉnh núi cho một lần khác.