Đàn đá Khánh Sơn là 12 thanh đá riolit porphyr đã chỉnh âm, chia hai bộ sáu thanh, do gia đình ông Bo Bo Ren, một người Raglai, tìm thấy ở Dốc Gạo gần Tô Hạp vào cuối những năm 1970, niên đại khoảng 2.500 đến 3.000 năm. Là bảo vật quốc gia từ năm 2024, nó được giữ ở bảo tàng tỉnh tại Nha Trang; muốn nghe đá được đánh lên thì hãy tới thôn Hòn Dung ở Khánh Sơn.
Đàn đá Khánh Sơn là một bộ mười hai thanh đá riolit porphyr núi lửa đã chỉnh âm, chia thành hai nhóm sáu thanh, do gia đình ông Bo Bo Ren, một người Raglai, tìm thấy ở Dốc Gạo gần Tô Hạp vào cuối những năm 1970 và có niên đại khoảng 2.500 đến 3.000 năm. Nó được công nhận bảo vật quốc gia trong đợt 12, theo Quyết định 73/QĐ-TTg năm 2024, và nó không nằm ở Khánh Sơn: từ tháng 3 năm 2023 nó được giữ ở Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa tại Nha Trang.
Muốn nghe đàn đá được đánh lên chứ không phải nhìn nó sau lớp kính, bạn đi hướng ngược lại, lên thôn Hòn Dung ở Sơn Hiệp, nơi ngôi nhà dài Raglai cuối cùng của huyện cũ giữ một bộ đàn đá và hai đội biểu diễn đánh nó cùng bộ mã la. Tôi đã làm cả hai. Bảo tàng là hai mươi phút; ngôi làng là một cuối tuần.
Mười hai thanh đá, mỗi thanh được ghè đẽo cho tới khi kêu đúng một cao độ, đặt ngang trên một cái giá rồi gõ lên: một cây đàn phím gõ bằng đá. Hai nhóm, A và B, mỗi nhóm sáu thanh. Đá là riolit porphyr, một loại đá núi lửa ngân lên khi nó đặc và không tì vết, và các thanh được chế tác chứ không phải nhặt lên đã kêu sẵn; những vết ghè dọc rìa chính là việc chỉnh âm. Các nguồn định niên đại chúng ở 2.500 đến 3.000 năm, tức là những người làm ra chúng sống trước ngôi đền Chăm ở Tháp Bà Ponagar tại Nha Trang hơn một nghìn năm, ngôi đền mà việc dựng lên được ghi lại là trước năm 781.
Không ai biết ai đã làm ra chúng. Các nguồn không nêu tên những người làm, và tôi cũng sẽ không nêu; điều các nguồn có nói là người Raglai vẫn đánh những bộ đàn đá bên cạnh cồng chiêng của mình vào lúc mấy thanh đá ấy được lấy lên khỏi đất, và tới nay vẫn đánh. Đó là khẳng định mạnh nhất mà chứng cứ đỡ được, và nó là một khẳng định mạnh.
Bởi một gia đình, không phải một đoàn khảo sát. Người tìm thấy là gia đình ông Bo Bo Ren, người Raglai, ở Dốc Gạo, một vùng núi gắn với xã Trung Hạp cũ và thị trấn Tô Hạp. Các nguồn không thống nhất về năm: 1977 là năm tìm thấy, 1979 là năm mấy thanh đá được giao cho cơ quan chức năng, và có trang chỉ nêu một trong hai. Dốc Gạo không có trên bất cứ tấm bản đồ nào tôi tìm được, và ở chỗ tìm thấy thì không có gì để tham quan. Tôi có hỏi ở Tô Hạp và được chỉ lên phía thung lũng một cách chung chung, và tôi chỉ đi được tới đó.
| Ngày tháng | Chuyện gì xảy ra |
|---|---|
| 1977 hoặc 1979 | Gia đình ông Bo Bo Ren tìm thấy các thanh đá ở Dốc Gạo và giao cho cơ quan chức năng; các nguồn nêu cả hai năm |
| Tháng 3 năm 2023 | Bộ đàn được chuyển về Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa, Nha Trang |
| 2024 | Công nhận bảo vật quốc gia, đợt 12, Quyết định 73/QĐ-TTg |
| Tháng 9 năm 2024 | Khánh Sơn báo cáo đã mở ba lớp đàn đá và phục dựng mười bộ cho sinh hoạt tại chỗ |
| Ngày 18 tháng 6 năm 2025 | Làng du lịch cộng đồng Hòn Dung, với nhà dài và bộ đàn đá, ra mắt đón khách |
Xem thì ở Nha Trang. Bảo vật quốc gia nằm trong bảo tàng tỉnh, và tôi không để giờ mở cửa hay giá vé ở đây, vì tôi không tìm được chúng trên một trang mà tôi tin được; hãy đi vào một buổi sáng ngày thường, như với mọi bảo tàng trong thành phố này, và hỏi. Đó là một gian trưng bày nhỏ và nó chính là lý do để tới. Lịch sử vắn tắt của Khánh Hòa đặt nó ở đầu dòng thời gian, trước Kauthara và người Chăm, đúng chỗ của nó.
Nghe thì ở Khánh Sơn. Tính đến tháng 9 năm 2024, huyện cũ đã mở ba lớp đàn đá, sáu lớp mã la, ba lớp hát sử thi và sáu lớp tiếng Raglai cho 402 học viên, phục dựng mười bộ đàn đá cho sinh hoạt tại chỗ, hỗ trợ mười hai đội biểu diễn và tôn vinh bốn nghệ nhân. Một trong các bộ ấy được giữ ở nhà dài tại Hòn Dung, nơi tỉnh công nhận là làng du lịch cộng đồng vào đầu năm 2025 và ra mắt ngày 18 tháng 6 năm 2025, với hai đội mười lăm người biểu diễn, rượu cần, gà nướng ống tre và hàng thủ công. Các buổi diễn là hẹn trước chứ không có lịch cố định; hãy đặt qua một đơn vị tổ chức hoặc hỏi ở Tô Hạp, và đọc người Raglai ở Khánh Vĩnh trước, để biết tôi cư xử ở đó thế nào.
Bản dễ hơn và kém hơn là chương trình sân khấu Raglai ở khu du lịch Yang Bay tại Khánh Vĩnh lúc 10:45 mỗi ngày, đã gồm trong vé 200.000 VND (năm 2026). Đó là cồng chiêng và múa trên sân khấu, và tôi sẽ không trông chờ có đá.
Rằng đã có người làm ra âm nhạc trên cao nguyên này từ hai nghìn rưỡi năm trước, và rằng thứ âm nhạc ấy chưa bao giờ dừng lại. Người Raglai chiếm 73,4 phần trăm dân số Khánh Sơn năm 2024, và nhạc cụ của họ, trong mọi danh sách đã công bố, là bộ mã la, đàn chapi, kèn môi và đàn đá. Những thanh đá trong bảo tàng già hơn mọi ghi chép thành văn về dải bờ này; những bộ đàn ở Hòn Dung thì đang được đánh trong năm nay, bởi những người đã học trong một lớp do huyện trả tiền. Bộ thứ nhất có phải là tổ tiên bằng máu mủ của bộ thứ hai hay không, không nguồn nào nói. Về âm thanh thì hai bộ là cùng một nhạc cụ.
Ghi chép tại chỗ: những thanh đá nhỏ hơn bạn tưởng, thanh dài nhất chỉ hơn một cánh tay một chút, và mặt đá thì ghè lỗ chỗ khắp nơi như một công cụ đá lửa. Chính những vết ghè đó là việc chỉnh âm. Hãy đứng gần; phần chú thích ở đây là phần hay nhất của bảo tàng.
Một bộ 12 thanh riolit porphyr đã chỉnh âm, chia thành hai nhóm sáu thanh, tìm thấy gần Tô Hạp vào cuối những năm 1970 và có niên đại khoảng 2.500 đến 3.000 năm. Đây là bảo vật quốc gia đợt 12, công nhận năm 2024.
Ở Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa tại Nha Trang, từ tháng 3 năm 2023. Nó không nằm ở Khánh Sơn; nhà dài ở Hòn Dung giữ một bộ riêng, nằm trong số mười bộ mà tỉnh tính là đã phục dựng cho sinh hoạt tại chỗ.
Gia đình ông Bo Bo Ren, một người Raglai, ở Dốc Gạo gần Tô Hạp. Các nguồn ghi năm 1977 là năm tìm thấy và năm 1979 là năm giao lại cho cơ quan chức năng.
Có, ở làng du lịch cộng đồng Hòn Dung thuộc Sơn Hiệp, ra mắt ngày 18 tháng 6 năm 2025, nơi ngôi nhà dài Raglai cuối cùng giữ một bộ đàn đá và hai đội biểu diễn đánh nó cùng bộ mã la. Hãy hẹn trước.
Đọc ngày 15 tháng 9, 2026. Giá cả, giờ giấc và quy định đều thay đổi; đây là những trang mà các con số được lấy ra từ đó.
Người Raglai chiếm 49 phần trăm dân Khánh Vĩnh theo tổng điều tra năm 2009 và 73,4 phần trăm dân Khánh Sơn năm 2024. Khánh Vĩnh chưa có làng du lịch cộng đồng nào, mới chỉ có kế hoạch; cái bạn thăm được là chương trình biểu diễn ở Yang Bay, các vườn bưởi và, bên kia núi ở Khánh Sơn, làng nhà dài Hòn Dung ra mắt tháng 6 năm 2025. Các quy tắc ứng xử ở đây là của riêng tôi.
Hãy đi vào tháng 8. Vụ sầu riêng Khánh Sơn chạy từ khoảng tháng 7 đến hết tháng 8 và rộ vào tháng 8, sớm hơn Tây Nguyên một tháng, trên hơn 3.800 ha được dự báo cho 40.000 đến 41.000 tấn trong năm 2026. Từ Nha Trang là 100 km theo con đường duy nhất lên, qua một con đèo 600 m từ Ba Ngòi ở Cam Ranh, và tôi sẽ ở lại một đêm.
Vân Phong là vịnh lớn nhất Khánh Hòa và cũng là vịnh ít người tới nhất: 150.000 ha giữa mũi Hòn Khói và dải cát Hòn Gốm, cách Nha Trang 60 km về phía bắc, cửa vịnh rộng 17 km, sâu 20 đến 27 m. Độ sâu kéo về đây một cái cảng chưa bao giờ được xây; sự kín gió giữ chừng 35.000 lồng tôm hùm. Với một người tới chơi, nó nghĩa là Điệp Sơn, Mũi Đôi, Hòn Ông và Dốc Lết.
Mặt làm ăn của vịnh Cam Ranh là một buổi sáng trên xe máy: chợ Ba Ngòi trước tám giờ, khi ghe đã về; những ruộng muối phía nam thị trấn lúc nắng còn thấp; những bè tôm hùm nhìn từ đường ra Bình Lập; và một bữa trưa mà bạn chốt giá theo ký trước khi nó được nấu. Không tàu, không đảo, và không chĩa máy ảnh về phía hải quân.
