Vạn Ninh /Đảo và vịnh/Văn hóa và lịch sử
Vân Phong là vịnh lớn nhất Khánh Hòa và cũng là vịnh ít người tới nhất: 150.000 ha giữa mũi Hòn Khói và dải cát Hòn Gốm, cách Nha Trang 60 km về phía bắc, cửa vịnh rộng 17 km, sâu 20 đến 27 m. Độ sâu kéo về đây một cái cảng chưa bao giờ được xây; sự kín gió giữ chừng 35.000 lồng tôm hùm. Với một người tới chơi, nó nghĩa là Điệp Sơn, Mũi Đôi, Hòn Ông và Dốc Lết.
Vân Phong là cái vịnh lớn nhất Khánh Hòa và cũng là cái vịnh khách biết ít nhất: khoảng 150.000 ha giữa mũi Hòn Khói và dải cát Hòn Gốm, cách Nha Trang 60 km về phía bắc theo đường bộ, cửa vịnh rộng 17 km và nước sâu 20 đến 27 m. Chính độ sâu đó là lý do nhà nước đã tìm cách xây một cảng trung chuyển container ở đây từ năm 2009. Chính sự kín gió đó là lý do chừng 35.000 lồng tôm hùm nổi trong vịnh.
Với một người tới chơi, hôm nay cái vịnh này nghĩa là bốn thứ: con đường cát lúc nước ròng ở Điệp Sơn, chuyến đi bộ ra Mũi Đôi, một khu nghỉ trên đảo Hòn Ông, và bãi Dốc Lết trên mũi phía nam. Phần còn lại là làng chài, một nhà máy đóng tàu, những ruộng muối và các bản quy hoạch, mà chính các bản quy hoạch mới là phần sẽ thay đổi.
Các con số bên dưới lấy từ bài về cái vịnh trên Wikipedia tiếng Việt và bài về huyện Vạn Ninh cũ, cộng thêm một bài tháng 8 năm 2025 trên báo tỉnh. Chỗ nào chúng không khớp nhau thì tôi đưa cả hai. Cả tỉnh có khoảng 490 km bờ biển và chừng 200 đảo ven bờ; cái vịnh này chiếm một phần lớn khối nước lặng trong tổng số đó.
| Chỉ số | Con số | Nguồn |
|---|---|---|
| Tổng diện tích | 150.000 ha, khoảng 1.500 km2 | Wikipedia, bài về vịnh |
| Mặt nước | Khoảng 80.000 ha; phần đất khoảng 70.000 ha | Wikipedia, bài về vịnh |
| Cửa vịnh | Rộng 17 km, mở ra Biển Đông | Wikipedia, bài về vịnh |
| Chiều dài lớn nhất | 25 km | Wikipedia, bài về vịnh |
| Độ sâu | Trung bình 22 m, sâu nhất 25 m | Wikipedia, bài về vịnh |
| Độ sâu, cách đọc khác | Trung bình 20 đến 27 m | Wikipedia, bài về huyện; Báo Khánh Hòa, tháng 8 năm 2025 |
| Từ Nha Trang | Hơn 30 km đường chim bay; 60 km đường bộ | Wikipedia |
Các đảo, theo danh sách của Wikipedia, là Hòn Cỏ Cỏ và Hòn Bến Gội, cộng thêm Điệp Sơn, Hòn Ông (Whale Island) và Hòn Lớn ở phía Hòn Gốm. Từ lần sắp xếp tháng 7 năm 2025, dải bờ do phường Đông Ninh Hòa và các xã Bắc Ninh Hòa, Vạn Hưng, Vạn Ninh, Tu Bông, Đại Lãnh quản lý; tên các huyện cũ thì vẫn là thứ ai cũng nói.
Khu kinh tế Vân Phong có từ Quyết định 92/2006/QĐ-TTg và trải trên 1.500 km2, trong đó 800 km2 là mặt nước, thuộc huyện Vạn Ninh cũ và phần ven biển của Ninh Hòa. Đó đúng là hai con số mà bài về cái vịnh đưa ra cho chính cái vịnh, nên hoặc là khu kinh tế được vẽ trùm lên cái vịnh, hoặc là một nguồn lấy chúng từ nguồn kia; tôi không tách được hai thứ đó ra. Ý tưởng là một cảng trung chuyển container quốc tế ở Đầm Môn, nơi độ sâu tự nhiên cho phép tàu 200.000 DWT vào, bọc quanh là một khu phi thuế quan với kho xăng dầu, công nghiệp và các khu nghỉ. Lễ khởi công diễn ra ngày 31 tháng 10 năm 2009 cho hai bến dài tổng cộng 690 m dành cho tàu 9.000 TEU. Rồi nó đứng lại, và tới tháng 8 năm 2025 thì cái cảng đang được quy hoạch lại.
Cái đã được xây nằm ở phía Ninh Hòa, và bạn nhìn thấy nó từ Dốc Lết. Nhà máy đóng tàu HD Hyundai ở Mỹ Giang bàn giao 710.369 tấn tổng dung tích tàu trong năm 2025, khoảng 80 phần trăm toàn bộ số tàu Việt Nam hạ thủy, trên 350 triệu USD vốn đăng ký; mỗi năm nó đóng khoảng 15 con tàu và muốn lên 23 con mỗi năm vào năm 2030. Nhà máy nhiệt điện than Vân Phong 1 là một dự án 2,58 tỷ USD của Sumitomo. Australis nuôi cá với 68,19 triệu USD. Tới tháng 8 năm 2025, khu kinh tế đếm được 155 dự án, 131 trong nước và 24 nước ngoài, với khoảng 5,4 tỷ USD đăng ký.
| Năm | Chuyện gì xảy ra | Tiền |
|---|---|---|
| 2006 | Lập khu kinh tế | 53.000 tỷ VND dự kiến cho hạ tầng tới năm 2025 |
| Ngày 31 tháng 10 năm 2009 | Khởi công cảng trung chuyển; sau đó đứng lại | Hai bến, 690 m |
| Tính đến tháng 8 năm 2025 | 155 dự án đã đăng ký; cảng đang được quy hoạch lại | Khoảng 5,4 tỷ USD |
| Tháng 6 năm 2025 | Thủ tướng duyệt hai đô thị mới Tu Bông và Đầm Môn | Khoảng 43.000 và 25.645 tỷ VND |
Chủ yếu là người nuôi tôm hùm. Vân Phong ngoài khơi Vạn Ninh là một trong hai vùng nuôi tôm hùm lớn của Việt Nam. Một lần đếm hồi tháng 4 năm 2022 cho khoảng 34.000 lồng trong toàn huyện; một báo cáo tháng 4 năm 2024 đặt khoảng 35.000 lồng ở phần bắc vịnh, trong đó chừng 10.000 lồng ngoài xã Vạn Thạnh cũ trên dải cát và hơn 4.200 lồng ngoài Vạn Hưng. Mỗi lồng nuôi 200 đến 300 con, lớn lên từ tôm giống đưa từ Cam Ranh ra, ăn cua, cá và hàu sống.
Đó là một nghề vất vả. Giá tôm hùm loại lớn tại bè rớt từ 1,5 đến 1,6 triệu VND một ký xuống 1,1 đến 1,2 triệu sau Tết năm 2022, và một đợt nắng nóng tháng 4 năm 2024, cộng với nuôi dày và thiếu oxy, làm chết chừng một phần mười số tôm. Các bè là chỗ làm ăn của tư nhân. Bạn nhìn thấy chúng từ con đường ven bờ giữa Vạn Giã và Vạn Hưng, và chiếc tàu gỗ đi Điệp Sơn chạy ngang qua chúng, nhưng bạn chỉ lên bè khi được mời hoặc khi đi cùng một người lái tàu quen chủ bè. Những bữa trưa trên bè bán ở Cam Ranh và vịnh Nha Trang thì ở đây không có, theo những gì tôi tìm được, và tôi sẽ không hứa hẹn một bữa nào.
Ghi chép tại chỗ: các ghe chở thức ăn ra bè từ lúc trời chưa sáng, và nhìn từ con đường ven bờ vào giờ đó, những cái bè trông như một thị trấn nổi vẫn còn bật đèn. Đó là thứ hay nhất mà không mất tiền ở phía bắc tỉnh.
| Nơi | Đi thế nào | Tốn gì |
|---|---|---|
| Con đường cát Điệp Sơn | Tàu từ bến Vạn Giã, 07:00 đến trưa | 100.000 đến 300.000 VND khứ hồi một người, 2025 đến 2026; không tài liệu nào nêu phí lên đảo |
| Mũi Đôi | Đi bộ 12 đến 13 km từ Đầm Môn rồi cắm trại, hoặc thuê tàu, 30 đến 45 phút | Giá người dẫn và giá tàu không được công bố ở bất cứ trang nào tôi mở được |
| Hòn Ông | Tàu của khu nghỉ từ Đầm Môn, khoảng 15 phút, chỉ cho khách đã đặt phòng | Phí bến 20.000 VND; đưa đón sân bay 2.100.000 VND từ Cam Ranh, 1.500.000 VND từ Tuy Hòa |
| Bãi Dốc Lết | Đường bộ, 46,3 km từ Nha Trang | Khu du lịch có thu vé 50.000 VND một người lớn năm 2025; bãi cát trống thì miễn phí |
Điệp Sơn là chỗ nên bắt đầu, và con đường xuyên biển của Điệp Sơn nói về chuyện canh đúng con nước. Mũi Đôi là một đêm ngủ lại hoặc một ngày đi tàu, nằm trong đi bộ ra Mũi Đôi. Hòn Ông là một lần đặt phòng chứ không phải một chuyến ghé; tàu chỉ chở khách của khu nghỉ, tới Đầm Môn mà không có đặt phòng thì bạn ở lại trên bến, và trang về các khu nghỉ trên đảo gần Nha Trang của cẩm nang anh em xếp nó cạnh những chỗ khác. Dốc Lết là bãi biển gia đình trên mũi phía nam, nằm trong Dốc Lết vào ngày thường, với những ruộng muối cách đó một cây số trong đồng muối Hòn Khói lúc rạng sáng. Bãi Đại Lãnh nằm ở phía bên kia dải cát, ngoài phạm vi vịnh, trong bãi Đại Lãnh và đèo Cả.
Cuốn lịch thì giống nhau cho tất cả: tháng 12 đến tháng 6. Từ tháng 9 đến tháng 11, sóng lừng lọt qua cửa vịnh và những người lái tàu nghỉ chạy; cửa sổ bão trên dải bờ này kéo từ đầu tháng 9 tới khoảng ngày 10 tháng 12.
Dải cát. Đầm Môn hôm nay là một cảng cá có chợ, có một chiếc tàu của khu nghỉ và một con đường kết thúc trong cát, và giờ nó có một đô thị mới đã được duyệt khoảng 25.645 tỷ VND cùng một cảng nước sâu đang được quy hoạch lại trên giấy. Tu Bông, chỗ con đường ra dải cát rời Quốc lộ 1, có một đô thị lớn hơn, khoảng 43.000 tỷ VND. Tôi không có tiến độ thi công nào để đưa cho bạn ngoài những lần phê duyệt tháng 6 năm 2025 đó, và ở đây thì một quyết định phê duyệt và một chiếc máy ủi có thể cách nhau cả chục năm. Nhưng tôi sẽ không cho rằng con đường vắng chạy dọc những đồi cát sẽ vắng mãi, và nếu bạn muốn một Mũi Đôi với không có gì ở đầu đường mòn, thì tôi sẽ đi sớm.
Bờ Ninh Hòa thì đã đổi rồi, và những cần cẩu của nhà máy đóng tàu là bằng chứng. Cái vịnh lớn tới mức hai đầu của nó gần như không biết gì về nhau, và đó là điều cần hiểu về nó: nó không phải một nơi. Nó là một khu công nghiệp ở bên này, một thị trấn tôm hùm ở giữa và một sa mạc cát ở đầu kia, với 80.000 ha nước phẳng nằm giữa.
Về chỗ đứng của những hòn đảo này trong bức tranh rộng hơn về chỗ nào mở và chỗ nào không, xem những đảo Khánh Hòa bạn thật sự tới được; đảo của Vân Phong là loại dễ.
Khoảng 150.000 ha tất cả, trong đó chừng 80.000 ha là mặt nước, theo Wikipedia tiếng Việt, cửa vịnh rộng 17 km và chiều dài lớn nhất 25 km. Độ sâu được một bài ghi là trung bình 22 m và sâu nhất 25 m, một bài khác ghi 20 đến 27 m. Đây là vịnh lớn nhất tỉnh.
Phía bắc Nha Trang, giữa mũi Hòn Khói cạnh Dốc Lết và dải cát Hòn Gốm dài kết thúc ở Mũi Đôi. Từ thành phố tới đó hơn 30 km một chút theo đường chim bay và 60 km đường bộ tới Vạn Giã, thị trấn ở bờ tây của vịnh.
Đi bộ trên con đường cát lúc nước ròng ở Điệp Sơn từ Vạn Giã; đi bộ hoặc đi tàu ra Mũi Đôi từ Đầm Môn; ở khu nghỉ duy nhất trên đảo Hòn Ông; và tắm ở Dốc Lết trên mũi phía nam. Các bè tôm hùm là chỗ làm ăn, không phải điểm tham quan; tôi không biết ở đây có dịch vụ ăn trưa trên bè nào.
Lễ khởi công diễn ra ngày 31 tháng 10 năm 2009 cho hai bến dài tổng cộng 690 m, rồi dự án đứng lại. Tính đến tháng 8 năm 2025 nó đang được quy hoạch lại, và tháng 6 năm 2025 thì hai đô thị mới ở Tu Bông và Đầm Môn được duyệt thay vào đó, khoảng 43.000 và 25.645 tỷ VND.
Chỉ khi được mời hoặc đi cùng một người lái tàu quen chủ bè; các lồng là bè làm ăn của tư nhân. Bạn nhìn thấy chúng từ con đường ven bờ giữa Vạn Giã và Vạn Hưng và từ chiếc tàu đi Điệp Sơn. Tháng 4 năm 2024 có khoảng 35.000 lồng nằm ở phần bắc vịnh.
Tháng 12 đến tháng 6, khi vịnh lặng và trời khô. Tháng 9 đến tháng 11 là mùa bão trên dải bờ này và các chuyến tàu đi Điệp Sơn hay Mũi Đôi không đáng đi; cửa sổ bão kéo từ đầu tháng 9 tới khoảng ngày 10 tháng 12.
Đọc ngày 15 tháng 9, 2026. Giá cả, giờ giấc và quy định đều thay đổi; đây là những trang mà các con số được lấy ra từ đó.
Điệp Sơn là ba hòn đảo trong vịnh Vân Phong, cách Nha Trang khoảng 60 km về phía bắc, nối bằng một doi cát hiện ra lúc nước ròng và chìm chừng một mét lúc nước lớn. Ngày 1 tới 15 âm lịch nước rút buổi chiều, ngày 16 tới 30 thì rút buổi sáng. Tàu từ bến Vạn Giã chạy 07:00 tới trưa, 100.000 tới 300.000 VND khứ hồi; mùa từ tháng 12 tới tháng 6.
Mũi Đôi, ở mũi dải cát Hòn Gốm thuộc xã Đại Lãnh, là điểm cực đông của đất liền Việt Nam; Mũi Điện bên kia mặt nước ở Phú Yên cũ đứng thứ hai. Bạn tới đó bằng cách đi bộ từ Đầm Môn, 12 tới 13 km mỗi chiều qua cồn cát, rừng và đá tảng, ngủ một đêm ở Bãi Rạng, hoặc thuê tàu mất 30 tới 45 phút. Mùa là từ tháng 1 tới tháng 6.
Người Raglai chiếm 49 phần trăm dân Khánh Vĩnh theo tổng điều tra năm 2009 và 73,4 phần trăm dân Khánh Sơn năm 2024. Khánh Vĩnh chưa có làng du lịch cộng đồng nào, mới chỉ có kế hoạch; cái bạn thăm được là chương trình biểu diễn ở Yang Bay, các vườn bưởi và, bên kia núi ở Khánh Sơn, làng nhà dài Hòn Dung ra mắt tháng 6 năm 2025. Các quy tắc ứng xử ở đây là của riêng tôi.
Ninh Vân là hai nơi cùng một tên. Cái vịnh có resort thì không có đường bộ và không có bến công cộng; bạn tới đó với tư cách khách của Six Senses, An Lam hay L'Alya. Còn làng chài Ninh Vân, trên cùng bán đảo Hòn Hèo, đã có đường từ năm 2009, cách Nha Trang khoảng 70 km, và có homestay, hải sản cùng những bãi biển.
