Ngược sông Cái từ Nha Trang

Sông Cái dài 84 km, từ đầu nguồn trên Hòn Gia Lê ở độ cao 1.812 m ra biển ở Cửa Lớn tại Nha Trang, và bạn có thể ngược nó bằng xe máy từ cầu Xóm Bóng lên tới thị trấn Khánh Vĩnh, 30 tới 35 km đường bộ, trong một buổi chạy thong thả nửa ngày. Qua khỏi thị trấn thì đường bắt đầu leo đèo Khánh Lê còn con sông biến thành một dòng suối núi mà bạn chỉ thoáng thấy từ trên cao, nên đó là chỗ tôi quay đầu.

Khúc đầu là thành phố và đội ghe cá, khúc thứ hai là ruộng lúa Diên Khánh, khúc thứ ba là đồi. Không có gì trên đường là một thắng cảnh theo nghĩa có bán vé. Đó là một con đường cứ ở cạnh nước, thứ hiếm hơn ở đây so với khi nghe qua.

Sông Cái là con sông gì?

Sông Cái Nha Trang, gọi cho đủ tên, vì ở Việt Nam có hơn một con sông Cái, tiêu nước cho gần hết vùng đất nằm giữa núi và thành phố. Wikipedia tiếng Việt có các con số, và chúng giải thích cái thung lũng này tốt hơn tôi:

Dữ kiện	Con số
Đầu nguồn	Hòn Gia Lê, 1.812 m
Chiều dài	84 km
Lưu vực	1.732 km2
Lượng nước mỗi năm	Chừng 1,79 km3, tương đương 940 mm dòng chảy
Mùa lũ	Tháng 10 đến tháng 12, chừng 73 phần trăm dòng chảy cả năm
Mùa khô	Tháng 1 đến tháng 9, 27 phần trăm còn lại
Phụ lưu	15 phụ lưu dài trên 10 km, 7 trong số đó là phụ lưu chính
Cửa sông	Cửa Lớn, còn gọi là Đại Cù Huân, ở Nha Trang

Đoạn thượng nguồn có một chuỗi thác nhỏ, trong đó có Đồng Trăng, Ông Hào và Đá Lửa, mà tôi chưa tới được cái nào bằng đường bộ. Xuống thấp hơn, ở Xuân Lạc thuộc phường Vĩnh Ngọc, con sông tách nhánh, nhánh chính chạy về đông bắc qua Ngọc Hội rồi lại tách lần nữa trước khi các lạch nhập lại ở Cồn Dê, đó là lý do vì sao đầu sông phía thành phố nhìn từ một cây cầu thì thành mấy con sông còn nhìn từ quả đồi phía trên thì chỉ có một.

Với một người tới chơi thì nó bắt đầu từ đâu?

Ở cầu Xóm Bóng, cây cầu cũ ở cửa sông ngay dưới chân tháp Po Nagar, với những chiếc ghe xanh đỏ của xóm chài Xóm Bóng neo ở cả hai bên. Trong một thời gian dài nó là lối qua lại duy nhất giữa hai nửa Nha Trang; nó hẹp và kẹt, và năm 1999 Ủy ban nhân dân quyết định xây cầu Trần Phú rộng hơn ngay bên cạnh. Cầu cũ bây giờ chủ yếu làm việc như một chỗ ngắm, và nó là chỗ ngắm hay nhất thành phố: không mất tiền, mở suốt ngày đêm, đẹp nhất lúc sớm khi ghe về hoặc lúc muộn vì ánh sáng, và khó chịu vào giữa trưa, khi nó vẫn gánh xe cộ thật sự.

Ghe cập bờ mỗi sáng, đó là lý do con sông này xuất hiện trong Nha Trang lúc năm giờ sáng. Những con hẻm dưới chân cầu là chỗ người ta ở; hãy đi bộ, đừng nhìn chằm chằm, và hỏi trước khi chụp gần ai đó.

Ngược lên phía trên hai cây cầu đường bộ là cầu đường sắt, một cái giàn thép đưa tuyến bắc nam qua sông, và tôi đã đứng ở đầu cầu ấy xem một chuyến tàu chạy qua nhiều lần hơn mức hợp lý. Trên nữa thì các lối qua sông chỉ là những cây cầu đường bộ bê tông bình thường; tôi đếm chúng thay vì gọi tên, vì tôi không có nguồn cho tên và người ở đây thì gọi theo tên phường.

Mười cây số đầu tiên đổi những gì?

Thành phố thưa dần qua Vĩnh Ngọc, chỗ con sông tẽ ra quanh các cù lao của nó và nhà cửa chuyển thành vườn, và tới lúc đường chạm Diên Khánh, cách Nha Trang 10 km về phía tây trên Quốc lộ 1, thì sông Cái đã rộng, chảy chậm và hai bên là cây, còn cái thị trấn thành cổ thì nằm ngay cạnh. Đó là con sông tôi sẽ đưa cho một người mới chỉ thấy cửa sông xem. Tòa thành năm 1793 với bốn cửa của nó cách bờ vài phút; một buổi chiều ở thành cổ Diên Khánh nói về nó và về đợt trùng tu phải xong trước ngày 31 tháng 10 năm 2026.

Các con đường trên khúc này là những con đường tôi dùng cho vòng đồng quê Diên Khánh, vòng chạy rẽ lên phía bắc vào ruộng lúa ở đây rồi quay về dọc mặt nước. Còn đi ngược dòng thì bạn cứ giữ hướng tây, và lựa chọn là giữa QL27C, con đường đi Đà Lạt, tức là đường nhanh lên thung lũng, và bất cứ con đường nào bám sát mặt nước nhất, tức là đường chậm và cũng chính là cái ý nghĩa của chuyến đi.

Rồi mười cây số tiếp, và mười cây số sau nữa?

Mười cây số thứ hai là chỗ đồng bằng chịu thua. Ruộng vẫn bằng và vẫn xanh hoặc vàng tùy lịch mùa vụ, nhưng đồi hai bên khép lại gần hơn, các vườn cây bắt đầu, còn con sông thì mất bề rộng và có một dòng chảy bạn nhìn thấy được. Các xóm làng nằm trên bờ, quay lưng ra đường. Tôi dừng ở mấy quán cà phê vườn có võng mắc trên mặt nước, và tôi không nêu tên quán nào cả, vì chúng thay đổi và vì bạn sẽ tự tìm ra quán của mình.

Mười cây số thứ ba là Khánh Vĩnh, cách Nha Trang 30 km theo cách đếm của Wikipedia tiếng Việt và chừng 35 km theo Báo Khánh Hòa, phần chênh nằm ở chỗ bạn xuất phát từ đâu trong thành phố. Con sông ở đây chảy trên đá; ở Khánh Phú, nay thuộc xã Khánh Vĩnh, có một khúc quanh nơi người ta tắm dưới chân những quả đồi còn rừng và trâu bò đứng ở chỗ nước nông, và nước lạnh theo một kiểu mà ngoài biển không bao giờ có. Đây là đất của người Raglai, và các làng Raglai ở Khánh Vĩnh là chỗ tôi viết về con người chứ không phải về dòng nước.

Thị trấn Khánh Vĩnh là chỗ tôi quay đầu. Qua khỏi nó thì QL27C bắt đầu leo, con sông tụt xuống thành một cái hẻm vực bạn nhìn từ trên đường, và chuyến đi trở thành chạy đèo Khánh Lê đi Đà Lạt, vốn là một ngày khác hẳn: 134 tới 140 km tính từ Nha Trang và 3,5 tới 5 tiếng, với thời tiết riêng và những lần đóng đường riêng của nó.

Ghi chép tại chỗ: con sông báo cho bạn biết mùa trước cả bầu trời. Đục và chảy xiết ở khúc quanh Diên Khánh nghĩa là trên núi đã có mưa mà bạn chưa gặp; trong và cạn với các bãi cát nổi lên nghĩa là con đèo sẽ khô.

Nên đi lúc nào, và lúc nào thì không?

Mùa khô, từ tháng 1 đến tháng 9, khi con sông chỉ tải 27 phần trăm lượng nước cả năm và các bãi cát, đàn trâu bò lội nước cùng những khúc quanh tắm được đều còn đó. Từ tháng 10 đến tháng 12, sông Cái tải 73 phần trăm còn lại; các con đường dọc sông ngập trong một tuần xấu trời, và đèo Khánh Lê phía trên nó là con đường hay đóng: những lần đóng gần đây, tháng 12 năm 2024 và tháng 11 năm 2025, đều rơi vào các tháng lũ, đúng vì những lý do mà các con số dòng chảy gợi ra. Tôi không ngược dòng vào những tháng ấy, và tôi cũng sẽ không để ai đi.

Trong mùa khô thì đi buổi sáng. Cửa sông là một cái cảng đang làm việc lúc rạng đông và là một chỗ kẹt xe vào lúc chín giờ, ruộng thì chụp được cho tới khi ánh sáng chuyển trắng, còn khúc quanh Khánh Vĩnh thì đẹp nhất khi nước còn lạnh và còn vắng.

Tôi sẽ làm gì

1. Có mặt trên cầu Xóm Bóng lúc trời vừa sáng để xem ghe về, rồi cà phê ở bờ bắc dưới chân tháp.
2. Đi về phía tây qua Vĩnh Ngọc theo bất cứ con đường nào bám sát mặt nước nhất, tới khúc sông rộng ở Diên Khánh lúc 08:00. Đi bộ qua một cửa thành.
3. Giữ hướng tây trên các đường ven sông, chỉ ra QL27C khi chúng hết. Cà phê trên một cái võng ở đâu đó giữa đồng bằng và đồi núi.
4. Tới thị trấn Khánh Vĩnh vào cuối buổi sáng, 30 tới 35 km tính từ đầu; ăn trưa ở đó, rồi ra khúc quanh Khánh Phú cho nước lạnh.
5. Về theo đường nhanh trên QL27C, có mặt trong thành phố vào đầu giờ chiều, trước khi đám xe tải và cái nóng biến quốc lộ thành một cực hình.

Nếu bạn muốn bản có cả một cái đỉnh đèo, hãy làm chuyến này một lần, rồi hôm khác quay lại cho con đèo, với một bình xăng đầy và một cái áo khoác.